انقلاب صنعتی چهارم تغییرات چشمگیری را در شیوه زندگی، کار و ارتباط ما با یکدیگر توصیف میکند. این انقلاب با بهرهگیری از سیستمهای فیزیکی–سایبری، اینترنت اشیاء و اینترنت سیستمها شکل گرفته است. با پیادهسازی فناوریهای هوشمند در کارخانهها و محیطهای کاری، ماشینهای متصل به یکدیگر نیز با هم تعامل میکنند، کل زنجیره تولید را پوشش میدهند و بهصورت مستقل تصمیمگیری میکنند. انتظار میرود این انقلاب بر تمامی رشتهها، صنایع و اقتصادها تأثیر بگذارد. اگرچه از برخی جنبهها ادامه توسعه رایانهای سومین انقلاب صنعتی (انقلاب دیجیتال) محسوب میشود، اما به دلیل سرعت، گستره و تأثیر عمیق تغییرات، بهعنوان دورهای متمایز شناخته میشود.
ویژگی اصلی انقلاب صنعتی چهارم، همگرایی و مکمل بودن حوزههای نوظهور فناوری است؛ حوزههایی از جمله فناوری نانو، زیستفناوری، مواد نوین و فناوریهای پیشرفته تولید دیجیتال (ADP). همچنین، این انقلاب در سالهای اخیر فناوریهایی مانند چاپ سهبعدی، رابطهای انسان–ماشین (HMI) و هوش مصنوعی را نیز دربر گرفته و در حال بازآفرینی و تغییر شکل چشمانداز صنعتی جهان است.
چالش ها و فرصت های انقلاب صنعتی چهارم
انقلاب صنعتی چهارم، همانند انقلابهای پیشین، این ظرفیت را دارد که سطح درآمد جهانی را افزایش دهد و کیفیت زندگی مردم را در سراسر جهان بهبود بخشد. تاکنون، بیشترین بهره را از این تحول افرادی بردهاند که امکان دسترسی و استفاده از فناوریها و زیرساختهای دنیای دیجیتال را داشتهاند. این فناوریها محصولات و خدمات جدیدی را فراهم کردهاند که موجب افزایش بهرهوری و ارتقای کیفیت زندگی روزمره شدهاند. امروزه فعالیتهایی مانند سفارش تاکسی، رزرو پرواز، خرید کالا، انجام پرداختها، گوش دادن به موسیقی، تماشای فیلم و بازی، همگی بهصورت غیرحضوری و از راه دور امکانپذیر شدهاند.
در آینده نیز انتظار میرود هزینههای حملونقل و ارتباطات کاهش یابد، فرایندهای لجستیکی و زنجیرههای تأمین جهانی کارآمدتر شوند و هزینههای تجارت کاهش پیدا کند؛ تحولاتی که در نهایت به ایجاد بازارهای جدید و رشد اقتصادی منجر خواهند شد.
از سوی دیگر، همانطور که اقتصاددانان اریک برینجولفسون و اندرو مکآفی نیز اشاره کردهاند، انقلاب صنعتی چهارم میتواند به افزایش نابرابری منجر شود؛ بهویژه به دلیل ظرفیتی که در ایجاد اختلال در بازار کار دارد. با جایگزین شدن نیروی انسانی توسط سامانههای خودکار در بخشهای مختلف اقتصاد، جابهجایی گسترده نیروی کار بهوسیله ماشینها ممکن است شکاف میان بازده سرمایه و بازده نیروی کار را تشدید کند. در مقابل، این احتمال نیز وجود دارد که جایگزینی برخی مشاغل توسط فناوری، در مجموع به ایجاد فرصتهای شغلی جدید، پایدارتر و با پاداش بیشتر منجر شود.
دور انداز
البته در این مرحله نمیتوان با قطعیت پیشبینی کرد که کدام سناریو محقق خواهد شد، اما تجربه تاریخی نشان میدهد که نتیجه احتمالاً ترکیبی از هر دو سناریو خواهد بود. با این حال، آنچه با اطمینان بیشتری میتوان بیان کرد این است که در آینده، استعداد و مهارت بیش از سرمایه به عامل اصلی تولید تبدیل خواهند شد. این روند موجب میشود بازار کار بهتدریج به دو بخش «کممهارت / کمدرآمد» و «پُرمهارت / پردرآمد» تقسیم شود؛ موضوعی که به نوبه خود میتواند به افزایش تنشهای اجتماعی منجر شود. از این منظر، نابرابری علاوه بر اینکه یکی از مهمترین دغدغههای اقتصادی به شمار میرود، بهعنوان مهمترین نگرانی اجتماعی مرتبط با انقلاب صنعتی چهارم نیز مطرح است.
بیشترین بهرهمندان از نوآوری معمولاً تأمینکنندگان سرمایه فکری و مالی، نوآوران، سهامداران و سرمایهگذاران هستند؛ مسئلهای که میتواند شکاف ثروت میان صاحبان سرمایه و نیروی کار را افزایش دهد. از این رو، فناوری بهعنوان یکی از عوامل اصلی توقف رشد یا حتی کاهش درآمد بخش بزرگی از جمعیت در کشورهای با درآمد بالا شناخته میشود. این موضوع تا حدی توضیح میدهد که چرا بسیاری از کارگران نسبت به آینده درآمد واقعی خود و فرزندانشان احساس نگرانی و ناامیدی دارند. همچنین روشن میسازد که چرا طبقات متوسط در بسیاری از کشورهای جهان بهتدریج احساس نارضایتی و بیعدالتی بیشتری را تجربه میکنند.
تأثیر انقلاب صنعتی چهارم بر تجارت
یکی از موضوعات اساسی در گفتوگو با مدیران عامل جهانی و مدیران ارشد کسبوکار، دشواری در درک و پیشبینی سرعت نوآوری و میزان اختلال ناشی از آن است. در واقع، در اغلب صنایع شواهد روشنی وجود دارد که نشان میدهد فناوریهای زیربنایی انقلاب صنعتی چهارم تأثیر قابلتوجهی بر کسبوکارها گذاشتهاند. در بخش عرضه، بسیاری از صنایع با ظهور فناوریهای جدیدی روبهرو هستند که شیوههای کاملاً نوینی برای پاسخگویی به نیازهای موجود ایجاد کرده و زنجیره ارزش صنایع فعلی را بهطور چشمگیری دگرگون میکنند.
این اختلال همچنین از سوی رقبای نوآور و چابک شکل میگیرد؛ شرکتها و کسبوکارهایی که بهواسطه دسترسی به پلتفرمهای دیجیتال جهانی برای پژوهش، توسعه، بازاریابی، فروش و توزیع، میتوانند با بهبود کیفیت، افزایش سرعت یا کاهش قیمت، سریعتر از گذشته جایگاه بازیگران سنتی و تثبیتشده بازار را به چالش بکشند.
تغییرات عمده ای در سمت تقاضا نیز اتفاق می افتد
شفافیت روزافزون، تعامل با مصرف کننده و الگوهای جدید رفتار مصرف کننده (که به طور فزاینده ای بر اساس دسترسی به شبکه های تلفن همراه و داده ها ایجاد می شود) شرکت ها را وادار می کند تا از روش طراحی، بازاریابی و ارائه محصولات و خدمات خود استفاده کنند.
روند اصلی توسعه، سیستم عامل های دارای فناوری است که تقاضا و عرضه را با هم ترکیب می کند تا ساختارهای موجود صنعت را مختل کند، مانند مواردی که در اقتصاد “اشتراک” یا “بر اساس تقاضا” می بینیم. این سیستم عامل های فناوری که به راحتی توسط تلفن های هوشمند قابل استفاده هستند، دارایی ها و داده ها ی افراد را جمع می کنند؛ بنابراین روشهای کاملاً جدیدی برای مصرف کالاها و خدمات در این فرآیند ایجاد می شود. علاوه بر این، آنها موانع ایجاد ثروت را برای مشاغل و افراد کاهش می دهند و باعث تغییر محیط شخصی و حرفه ای کارگران می شوند. پلتفرم این مشاغل جدید به سرعت در حال تکثیر شدن در بسیاری از خدمات جدید هستند، از لباسشویی گرفته تا خرید، از کارهای خانه گرفته تا پارکینگ، از ماساژ گرفته تا سفر.
به طور کلی، چهار تأثیر اصلی که انقلاب صنعتی چهارم بر تجارت دارد عبارتند:
تغییر انتظارات مشتریان، توسعه محصولات، گسترش نوآوری مشترک و ظهور الگوهای جدید سازمانی، از مهمترین عوامل تحول در فضای کسبوکار به شمار میروند. همچنین، ظهور پلتفرمهای جهانی و سایر مدلهای نوین کسبوکار نشان میدهد که استعدادها، فرهنگ سازمانی و ساختارهای سازمانی باید مورد بازنگری و بازتعریف قرار گیرند.
بهطور کلی، گذار از دیجیتالیسازی صرف (انقلاب صنعتی سوم) به نوآوری مبتنی بر همافزایی فناوریها (انقلاب صنعتی چهارم)، شرکتها را وادار میکند تا شیوههای کسبوکار خود را مورد بازبینی قرار دهند. با این حال، نتیجه نهایی یکسان است: رهبران کسبوکار و مدیران ارشد باید محیط در حال تغییر خود را بهدرستی درک کنند، پیشفرضها و رویکردهای تیمهای عملیاتی خود را به چالش بکشند و بهصورت مستمر و بیوقفه به نوآوری ادامه دهند.
تأثیر انقلاب صنعتی چهارم بر دولت ها و حکومت
با تداوم همگرایی میان جهان فیزیکی، دیجیتال و زیستی، فناوریها و پلتفرمهای جدید بهطور فزایندهای این امکان را برای شهروندان فراهم میکنند که تعامل بیشتری با دولتها داشته باشند، دیدگاههای خود را بیان کنند، فعالیتهای جمعی خود را هماهنگ سازند و حتی در برخی موارد، محدودیتهای سنتی نظارت و کنترل دولتی را دور بزنند. همزمان، دولتها نیز با اتکا به سامانههای نظارتی گسترده و توانایی کنترل زیرساختهای دیجیتال، ابزارها و ظرفیتهای فناورانه جدیدی برای افزایش نظارت و مدیریت جمعیت در اختیار خواهند داشت.
در مجموع، دولتها بیش از پیش تحت فشار قرار خواهند گرفت تا رویکردهای کنونی خود را در زمینه مشارکت عمومی و سیاستگذاری بازنگری کنند؛ زیرا نقش سنتی آنها در اجرای سیاستها، تحت تأثیر ظهور منابع جدید قدرت، رقابت و فرایندهای توزیع مجدد و تمرکززدایی قرار میگیرد؛ تحولاتی که فناوریهای نوین امکانپذیر ساختهاند. انقلاب صنعتی چهارم همچنین ماهیت امنیت ملی و بینالمللی را دستخوش تغییر خواهد کرد و میتواند بر احتمال وقوع درگیریها و همچنین بر شکل و ویژگیهای آنها تأثیر بگذارد.
تاثیر انقلاب صنعتی چهارم بر مردم
انقلاب صنعتی چهارم، در نهایت، نهتنها آنچه انجام میدهیم، بلکه هویت و شیوه زیستن ما را نیز دگرگون خواهد کرد. این تحول بر هویت فردی و تمامی ابعاد مرتبط با آن تأثیر میگذارد؛ از جمله درک ما از حریم خصوصی، برداشت ما از مالکیت، الگوهای مصرف، نحوه تخصیص زمان میان کار و اوقات فراغت، شیوه توسعه مسیر شغلی، پرورش مهارتها، برقراری ارتباط با دیگران و شکلگیری روابط انسانی. اگرچه فناوری میتواند جذابیت و ظرفیتهای گستردهای برای بهبود زندگی فراهم کند، اما در برخی موارد، ادغام نامناسب یا افراطی آن در زندگی روزمره ممکن است موجب تضعیف برخی ویژگیها و تواناییهای انسانی، مانند همدلی، دلسوزی و همکاری شود. رابطه روزافزون انسان با تلفنهای هوشمند نمونهای از این مسئله است.
ارتباط دائمی و پیوسته نیز ممکن است یکی از ارزشمندترین جنبههای زندگی انسان، یعنی فرصت مکث، تأمل و گفتوگوی معنادار را محدود کند. از این رو، یکی از مهمترین چالشهای فردی ناشی از فناوریهای نوین اطلاعاتی، مسئله حریم خصوصی است. ما بهصورت شهودی اهمیت و ضرورت حریم خصوصی را درک میکنیم؛ با این حال، جمعآوری، ردیابی و بهاشتراکگذاری اطلاعات شخصی، به بخشی جداییناپذیر از اتصال دیجیتال و فناوریهای جدید تبدیل شده است.
همچنین، تحولاتی که در حوزههای زیستفناوری و هوش مصنوعی در حال وقوع است، مفهوم «انسان بودن» را بازتعریف میکند. این تحولات با گسترش مرزهای فعلی طول عمر، سلامت، تواناییهای شناختی و ظرفیتهای انسانی، ما را ناگزیر میسازد تا بار دیگر درباره مرزهای اخلاقی خود بازاندیشی کنیم.
تاثیر انقلاب صنعتی چهارم بر آینده
نه فناوری و نه اختلالات ناشی از آن، نیرویی برون زا نیستند که انسان بر آن هیچ کنترلی نداشته باشد. بلکه همه ی ما مسئول هدایت تکامل آن هستیم، در تصمیماتی که به عنوان شهروند، مصرف کننده و سرمایه گذار به صورت روزانه می گیریم. بنابراین ما باید فرصت و قدرتی را که برای شکل دادن به انقلاب صنعتی چهارم داشته و آن را به سمت آینده هدایت کنیم که اهداف و ارزشهای مشترک ما را منعکس کند. برای انجام این کار، ما باید یک دیدگاه جامع و مشترک جهانی در مورد چگونگی تأثیر فناوری بر زندگی ما و تغییر شکل محیط اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و انسانی ایجاد کنیم. با این حال، تصمیم گیرندگان امروز بیش از حد درگیر تفکر سنتی، خطی یا بیش از حد جذب بحران های متعدد می شوند که توجه آنها را جلب می کنند تا بتوانند در مورد نیروهای اختلال و نوآوری که آینده ما را شکل می دهند، استراتژیک فکر کنند.
در پایان، همه چیز به مردم و ارزش ها برمی گردد. ما باید با قرار دادن مردم و توانمند سازی آنها در اولویت، آینده ای را شکل دهیم که برای همه ما مفید باشد. اما به عنوان مکمل بهترین قسمت های سرشت انسان یعنی خلاقیت، همدلی و سرپرستی می تواند بشریت را به یک آگاهی جمعی و اخلاقی جدید مبتنی بر احساس مشترک سرنوشت سوق دهد.
فن آوری های انقلاب صنعتی چهارم
- اینترنت اشیاء (IOT) : فناوری اینترنت اشیاء، که برای برقراری ارتباط بین دنیای فیزیکی و دیجیتالی طراحی شده است، انقلابی در بخشهای مختلف ایجاد کرده است. در حقیقت، میلیاردها دستگاه از قبل به هم متصل شده اند و تعداد بیشتری از دستگاه ها هوشمند می شوند.
- رباتیک: تولید را بهینه می کند و کارمندان را از انجام کارهای یکنواخت و خطرناک نجات می دهند.
- واقعیت افزوده و واقعیت مجازی: فناوری هایی که با استفاده از علوم رایانه ای دنیای واقعی و دنیای دیجیتال را با هم تلفیق می کنند.
- داده های بزرگ (Big Data): اطلاعات قدرت است!
- چاپ سه بعدی و 4 بعدی: این فناوری در طراحی، معماری، مهندسی و … اهمیت فزاینده ای پیدا می کند.
